Maar stellingen had geen zin meer. Dat wist iedereen, ook al zei niemand het hardop. De Japanse parachutisten waren op 14 februari neergedaald — Valentijnsdag, dacht Willem met een bitter lachje — en hadden in uren gedaan wat de Nederlanders in weken niet hadden verwacht. Nu, een week later, capituleerde het commando in Palembang formeel. De stad aan de Musi was verloren.

Willem zorgde er die nacht voor dat zijn identiteitspapieren en zijn militaire insignes verdwenen in de rivier. Hij was geen soldaat meer. Hij was een vluchtige.

"Nederland bestaat nog. De Koningin is nog altijd in Londen. Zolang dat zo is, hebben wij een plicht."
(Majoor Van Leeuwen, zijn laatste bevel voor de capitulatie)

Met twee andere mannen trok hij de nacht in, richting de binnenlanden van Sumatra. In zijn rugzak: een kompas, vijf dagen voedsel, en een foto van zijn moeder in Leiden. Hij vroeg zich af of hij haar ooit nog zou zien. 

Hij had gevochten voor Nederland. Zijn vader had gevochten voor Nederland. En toch was hij nooit een Nederlander geweest — niet echt. Geen paspoort, geen gelijkheid, geen respect buiten de kazerne. En nu vochten Nederlanders en Molukkers zij aan zij de jungle in, gelijk in angst, gelijk in vlucht.

Bij Pekan Baru ontmoette hij de andere drie. De Nederlander Versteeg die nauwelijks Maleis sprak maar er alles aan deed. De Indo Leo Brouwer, altijd kalm, altijd met een halve glimlach alsof de wereld hem niet verrassen kon. En de Javaan Soedarmo — een onderwijzer, van alle mensen — die als enige wist hoe hij moest leven in de jungle.

Rond het kampvuur, diep in het oerwoud bij de Kampar-rivier, sloten ze een stilzwijgend pact. Thomas sprak het als eerste uit: "Ik vecht niet voor Nederland. Ik vecht voor mijn mensen op Ambon. Maar zolang onze vijand dezelfde is, zijn wij bondgenoten."

Niemand protesteerde.

De apparatuur lag verstopt onder de vloer van een leegstaand rookhuis, twaalf kilometer van de bewoonde wereld. Elke woensdag- en zaterdagnacht, tussen twee en vier uur, werkte hij. Morsetekens. Coördinaten van Japanse troepenposities. Namen van collaborateurs. Aantallen en bewegingen.

"Radio-contact bevestigd. Onderteken met PEGASUS. Volgende transmissie: zeven dagen."

Hij noemde zichzelf Pegasus — het gevleugelde paard, het dier dat boodschappen bracht tussen werelden. Passend, vond hij. Hij stond met één been in de Europese wereld van zijn vader, met het andere in de Indonesische wereld van zijn moeder. Nu bewoog hij daartussen als een geest.

Wat hij de anderen niet vertelde: elke keer dat hij de zender inschakelde, riskeerde hij de dood voor iedereen. De Japanners hadden peilers. Ze wisten dat er een zender was. Ze zochten.

De eerste week zong hij mee, onhoorbaar, met gesloten mond.

De tweede week zei hij tegen zijn leerlingen, in het Minangkabau — niet in het Japans, niet in het Bahasa die de Japanners probeerden te verstaan — dat ze nooit hun eigen taal mochten vergeten. Dat woorden macht zijn. Dat wie de taal bezit, de toekomst bezit.

De Japanse officier die elke donderdag de klas inspecteerde, verstond geen Minangkabau. Soedarmo glimlachte beleefd en vertaalde: "Ik vertel ze hoe ze hun studieboeken goed moeten bewaren."

Zo begon zijn verzet. Niet met een geweer. Met woorden in een taal die de vijand niet begreep.

Willem had geen zenuwen voor dit soort werk. Dat verraste hem. Thuis in Leiden had hij op zomers gewacht, op bier en kroket en voetbal. Nu lag hij op zijn buik in de modder, vijf meter boven een zwarte rivier, met een rol draad en een knijpklem.

Thomas bewaakte de westelijke oever. Soedarmo — die het gebied kende als zijn broekzak — hield het pad naar het dorp in de gaten. Leo stond honderd meter verderop bij het spoor, oor op de rails, luisterend of er een trein aankwam.

Het duurde zeventien minuten. Toen ze de oever bereikten, was de hemel nog donker, maar in het oosten begon een smalle streep paars te gloeien. Willem keek terug naar de brug. Stil, donker, en onbeweeglijk.

Vijf seconden later was de stilte voorbij.

De klap weerkaatste tegen de heuvels. Ergens in de verte begon een hond te blaffen. Achter hen, in de jungle, renden vier mannen zonder een woord te zeggen.

De verhoorruimte in Padang rook naar schimmel en metaal. De vragen waren altijd dezelfde: wie ben je, voor wie werk je, waar zijn de anderen? Thomas gaf antwoord op de eerste vraag. Op de tweede zei hij niets. Op de derde had hij het geluk dat hij het eerlijk niet wist — het was afgesproken dat ze na de brug bij Indarung geen vaste basis meer zouden delen.

Na vier dagen lieten ze hem gaan. Niet uit vriendelijkheid — ze hadden niets gevonden, geen bewijs, geen getuigen. Misschien was de tip onbetrouwbaar geweest. Misschien testten ze hem.

Thomas liep de gevangenis uit in het witte middaglicht van Padang en kneep zijn ogen samen. Hij rook zout en vis van de haven. Hij was vrij. Hij voelde zich niet vrij.

In de oorlog is verraad nooit van één kant. Iedereen verraadt iets. De vraag is alleen wat.

Maar de romusha waren ook echt. In het jaar 1943 alleen al waren meer dan honderdduizend Indonesiërs gedwongen om voor de Japanners te werken — op spoorwegen, in kolenmijnen, in de hitte van mijnschachten. Veel kwamen niet terug. Zijn neef uit Padang was er een van.

Bij de rijstvelden ontmoette hij een oude man, Pak Harun, wiens beide zoons waren meegevoerd. Pak Harun vroeg hem niet om hulp. Hij vroeg alleen: "Wanneer is het voorbij?"

Soedarmo had geen antwoord. Maar hij dacht aan Leo's radioberichten, aan de krachten die zich in de Stille Oceaan samentrokken, aan de namen die hij had horen fluisteren: Guadalcanal, Midway, Leyte Gulf. De wereld kantelde.

"Niet lang meer," zei hij. Het was de eerste keer dat hij dat geloofde.

Zijn laatste rapport telde zesenvijftig morsetekens. Coördinaten. Aantallen. Toegangspaden naar het bergplateau. Hij tekende af met PEGASUS en sloot de zender.

Toen blies hij de olielamp uit en bleef een moment in het donker zitten. Hij dacht aan zijn vader, die in 1940 in Nederland was gestorven terwijl het land capituleerde voor de Duitsers. Hij had hem nooit kunnen begraven. Hij dacht aan zijn moeder, die ergens in Batavia overleefde op een manier die hij niet wilde weten.

Hij was niemand. Hij was Indo. Hij was Pegasus.

En hij was, in dit stille rokershuis in de jungle, voor het eerst van zijn leven precies wie hij moest zijn. 

Willem keerde terug naar Nederland in 1946, na een interneringskamp en twee maanden in een transitkamp in Batavia. Hij werkte later als tolk voor het Rode Kruis. Hij trouwde nooit. Soms, bij zwaar onweer in de Leidse polder, rook hij even de jungle.

Thomas ging terug naar de Molukken, waar zijn familie hem na drie jaar voor dood had gehouden. Hij sloot zich niet aan bij de RMS — de Republiek der Zuid-Molukken — maar steunde haar stilzwijgend. Zijn gevecht, zei hij later, was altijd voor zijn mensen geweest. Niet voor een vlag.

Leo vestigde zich in Bandung. In het nieuwe Indonesië was hij opnieuw een man tussen twee werelden — te Nederlands voor sommige buren, te Indonesisch voor de Europeanen die bleven. Maar hij was rustig in die spanning, op een manier die nieuw was. Hij had geleerd dat men niet één ding hoeft te zijn om ergens bij te horen.

Soedarmo werd directeur van een school in Pekan Baru. Hij onderwees zijn leerlingen dat vrijheid niet wordt gegeven — dat ze wordt bevochten, in stilte, met woorden, met geduld, dag na dag. Zijn dagboeken uit de bezettingsjaren werden na zijn dood in 1982 gepubliceerd. Ze waren niet dik. Maar elke zin telde.

"Wij hebben niet gekozen voor dezelfde wereld, maar wij hebben dezelfde vijand gehad. Dat is genoeg om bondgenoten te zijn. Of het ook genoeg is om broeders te zijn — dat was de vraag die we nooit hebben beantwoord."

Soedarmo, dagboek, 15 augustus 1945