Op 31 oktober 1945 pakten we onze schamele bezittingen bij elkaar en vertrokken naar het station. Hoe we er precies kwamen weet ik niet meer — waarschijnlijk in vrachtwagens, onder gewapende begeleiding. We werden in een geblindeerde trein gezet. Bij elke ingang stonden zwaarbewapende militairen. Voor onze trein reed een aparte locomotief, eveneens bewapend en in radiocontact met ons.
We hoorden waarom: bij eerdere transporten hadden opstandelingen een trein laten ontsporen en de inzittenden vermoord. Door een voorrijdende locomotief kon een obstakel op de rails op tijd worden ontdekt.
Af en toe stond de trein stil. Bij Tjikampek zagen we door de kieren van de ramen een grote groep jonge Inlanders staan, bewapend met bamboesperen. Het was een angstaanjagend gezicht.
Toch kwamen we veilig in Bandoeng aan. Later hoorden we dat dit het laatste transport per trein was geweest — het werd te gevaarlijk. Voortaan gingen de transporten per vliegtuig, al was ook dat niet zonder risico. Een toestel had eens een noodlanding gemaakt; het volgende vliegtuig zag de passagiers ongedeerd rondlopen. Toen de reddingsploegen arriveerden, bleken ze in de tussentijd allemaal vermoord.
In Bandoeng werden we naar de school van de zusters Ursulinen aan de Merdikaweg gebracht, in afwachting van ons vertrek naar Hotel Homann. Daar ontmoetten we tot onze verrassing Guus Saaltink, die vóór de oorlog twee huizen bij ons vandaan had gewoond. Hij moest met een vrachtauto naar Tjimahi en bood ons aan mee te rijden. Dat aanbod grepen we met beide handen aan.
Moeder zat voorin bij Guus; ik zat achterin de bak. Met grote vaart reed hij naar Tjimahi, waar we eindelijk vader, Sies en Paul terugzagen. Ze zaten in het Baros 6‑jongenskamp en woonden nu met zijn drieën in een klein huis op nummer 15b. Voor de capitulatie hadden ze er met elf mensen gezeten. Ze hadden wat meubels kunnen bemachtigen en we zaten er, vergeleken met de kampen, bijna luxe. Sies bakte ter ere van onze thuiskomst een koek op de anglo — iets wat hij uitstekend kon.
De volgende ochtend ging ik met de jongens naar de pasar, vlak bij het kamp. Ik wist niet wat me overkwam: zomaar veilig over straat lopen, zonder angst afdingen op de markt. Het voelde bijna onwerkelijk.
Maar het duurde niet lang. Op 25 november, rond vijf uur ’s middags, kregen we plotseling bevel ons onmiddellijk klaar te maken voor evacuatie naar het grote kamp in Tjimahi. Volgens geruchten had de leiding een waarschuwing gekregen dat Inlanders van plan waren ons kamp diezelfde nacht aan te vallen.
Nog die avond werden we naar kamp 4 gebracht. Mannen, vrouwen en kinderen lagen naast elkaar in grote barakken. Ook het Baros‑mannenkamp had moeten vluchten. De volgende dag kregen we een klein kamertje voor zeven personen. Gelukkig konden we na korte tijd verhuizen naar een grotere kamer aan de achterkant van huis 11, vlak bij de bilikschutting.
Deze huizen — voormalige officierswoningen — lagen aan de buitenrand van het kamp. Mijn ouders maakten een bed van twee banken met deuren erop; ik sliep op een houten slaapbank. Sies en Paul hadden een eigen goedangkamertje met deuren op koffers als bed.
In de voorkamer zaten Brits‑Indische soldaten onder leiding van een Engelsman. Officieel mochten we geen contact met hen hebben, maar één van hen kreeg medelijden met ons. Hij bracht ons stiekem pannenkoeken met kerriesaus en blikjes vruchten op sap. We noemden hem “Blikkie”. Soms kwam hij stilletjes binnen en praatte met vader over de tijd vóór de oorlog en over de verhoudingen tussen Europeanen, Inlanders en Indo’s.
Begin december kregen we een RAPWI‑pakket: één pakket voor zes mensen. Er zaten blikjes vruchten, vlees, breikatoen, melkpoeder en briefpapier in. Het was weinig, maar voelde als een feest.
Door de gevaarlijke situatie buiten het kamp was er bijna niets meer te koop. We kregen nauwelijks groente, fruit of brood. Onze voeding bestond uit rijst met saus of droge rijst, en ’s ochtends pap van meel in water. Moeder schreef aan Kees: “Vader en ik snakken naar een kopje koffie, maar dat krijgen wij niet.”
De saus — corned mutton — noemden we “snotsoep”: slijmerig, vet en voor mij nauwelijks te verdragen. Ik kreeg geelzucht en was voortdurend misselijk. De dokter zei dat ik fruit moest eten, maar waar moesten we dat vandaan halen? Het was levensgevaarlijk om het kamp uit te gaan.
Later kwam er weer wat groente binnen, maar volgens zeggen werd het beste er in Batavia uitgehaald, daarna in Bandoeng, daarna in de kampen van Tjimahi — en wij kregen het restje: zwart, verlept en slijmerig. Het paste perfect bij de snotsoep.
Het kamp werd bewaakt door Brits‑Indische militairen onder Engelse leiding, geassisteerd door Japanners. Het bizarre was dat Nederlanders geen wapens mochten hebben, maar de Japanners wel.
Het kamp werd regelmatig beschoten door Inlanders. Buiten de bilik wandelen was levensgevaarlijk. Toen Sies, Paul en ik dat eens deden en net terug waren binnen de poort, barstte het schieten los. Een ouder echtpaar dat achter ons liep werd dodelijk getroffen. We hadden opnieuw geluk gehad.
We gingen eens kijken bij de voormalige militaire sociëteit, net buiten het kamp. Het was er doodstil en ik vond het griezelig. In de buurt lag een zwembad, maar het water was zo vies en vol kikkers dat het meer op een modderpoel leek.
In december kregen we een brief van Kees uit Singapore. Hij was op zijn verjaardag, 3 december, met de Egra vertrokken en zou met de Nieuw‑Amsterdam verder reizen naar Nederland.
Kerstmis kwam — de eerste als “vrije” mensen. Voor het eerst in jaren konden we naar een Mis, zelfs een gezongen Mis met kerstliederen. Ik was diep ontroerd. Verder was de dag niet veel anders dan andere dagen.
Op oudejaarsavond was er feest. Er werd gedanst en er was drank — wat het ook was, ik vond het niet lekker en dronk niet. De anderen waren niets meer gewend en werden snel vrolijk. Een man vertelde moppen; de meesten vond ik flauw. Ik kende niemand van mijn leeftijd en ging na middernacht naar bed.
Van Kees kregen we bericht vanaf de Staffordshire. Hij had weken in Singapore gezeten en was eind december naar Engeland vertrokken, vanwaar hij naar Nederland zou reizen.
In januari 1946 moesten we opnieuw verhuizen. Het huis werd nodig geacht voor de Indiase militaire bewaking. We kwamen in huis 6 terecht, met twee kamers. Het lag aan de schutting van een klein kamp waar onze Japanse bewakers zaten.
We hadden geen militairen meer in huis, maar wel muizen. ’s Avonds, als we huiswerk maakten, kwamen ze tevoorschijn om kruimels op te eten. Moeder was doodsbang voor muizen. Toen er een in de kamer verscheen, probeerde vader hem te verjagen en raakte hem per ongeluk met zijn schoen. Het beest lag versuft. Wij beloofden hem ver weg los te laten, droegen hem voorzichtig naar buiten en zagen hem gelukkig wegrennen.
Er was een zwembad in het kamp, min of meer bruikbaar. Ik ging er één keer zwemmen met een meisje dat ik had leren kennen. Het bad was overvol; je kon alleen ronddobberen. Het water was vies en ik liep prompt een oogontsteking op. Elke ochtend zaten mijn ogen dichtgeplakt. Ik ging naar de dokter voor druppels. Het meisje bleef ondanks haar ontsteking zwemmen; ik niet meer.
In de mannenkampen zaten veel wandluizen. Wij hadden er in Tjihapit en Tjideng geen last van gehad, maar hier wemelde het ervan. Elke avond spande ik een klamboe over mijn bed en elke ochtend moest ik de luizen die zich bovenin verzamelden dooddrukken. Ze stonken verschrikkelijk. ’s Nachts voelde ik ze op me vallen. We konden schoonmaken wat we wilden — ze bleven terugkomen.
Soms zaten we rustig huiswerk te maken als er plotseling hevig geschoten werd. Vader stormde naar binnen, maar de jongens waren altijd sneller en al verdwenen om te kijken. Hij kon hen nooit tegenhouden. Ik ben een paar keer meegegaan, maar zag meestal weinig.
Ik herinner me dat de peloppers loopgraven aanlegden op het race-terrein vlak bij de schutting. Onze Hollandse jongens vroegen de Engelse commandant toestemming om te schieten, maar dat werd verboden. De Inlanders konden zich dus rustig ingraven, klaar om later het kamp te beschieten. Het was een frustrerende tijd.
Ook de Chinezen hadden het zwaar. Velen werden gemarteld of vermoord. Op een nacht kwam een Chinese winkelier ons kamp binnen wankelen, hevig bloedend — zijn handen waren afgehakt en zijn winkel was in brand gestoken. De peloppers beweerden dat hij iets aan Nederlanders had verkocht.
Het eten verbeterde iets: we kregen ’s ochtends brood zonder beleg. Verder bleef het rijst met snotsoep of droge rijst. We kregen wat melkpoeder. Door de geelzucht was ik zwak en had ik soms duizeligheidsaanvallen. Op zulke dagen kon ik niet opstaan; alles draaide.
Blijkbaar waren moeder en ik er slecht aan toe, want we kregen een beetje melk. In de drie kampen van Tjimahi was één koe; de melk werd verdeeld.
De dokter drong erop aan dat we zo snel mogelijk naar Nederland zouden gaan. Hij wilde ons op de urgentielijst zetten. Maar moeder wilde vader niet opnieuw achterlaten. Mannen moesten wachten op toestemming van het Departement van Oorlog, wat lang kon duren. Ze wilde wachten tot we samen konden vertrekken.
Na veel aandringen wist vader haar toch te overtuigen. In maart 1946 kregen we bericht dat we op 16 maart zouden vertrekken. Maar kort voor vertrek werd het afgezegd: het Nederlandse schip dat vóór ons zou gaan, was door de Engelsen gevorderd om hun eigen troepen te vervoeren.
Op de avond van de 15e kregen we onverwacht bericht dat we de volgende ochtend toch moesten vertrekken — met de Kota Agoeng. Dit schip was groter en had nog plaatsen voor urgente gevallen.
De volgende ochtend namen we afscheid van vader. Het was moeilijk hem opnieuw achter te laten, in zo’n onzekere situatie. We werden met vrachtauto’s naar vliegveld Andir gebracht. In grote loodsen lagen mannen, vrouwen en kinderen door elkaar.
’s Middags ontdekten we een kantine in een hangar, met tafeltjes en tekeningen aan de muur. Later konden we baden in een lange barak met mandibakken — grote cementen bakken met koud water.
De volgende ochtend begonnen Inlanders rondom het vliegveld te schieten. Het ging de hele dag door. Het was te gevaarlijk om te vertrekken. Soms vlogen kogels over de loodsen. We mochten er niet uit. Overal zagen we rook van branden.
Pas op de namiddag van de 18e hield het schieten op. We gingen naar het vliegtuig, maar toen barstte een hevig onweer los. We moesten schuilen. Eindelijk konden we instappen: een Dakota‑transportvliegtuig, met lange banken langs de wanden.
We stegen op. Ik probeerde Tjimahi te zien, maar zat aan de verkeerde kant. Moeder en Paul zagen het wel. Het toestel vloog laag en langzaam. Aan boord waren bewapende militairen — een voorzorgsmaatregel sinds de moord op de inzittenden van een eerder toestel dat een noodlanding had gemaakt.
We kwamen veilig aan op Tjililitan. Het schemerde en het personeel was al weg; ons toestel werd niet meer verwacht. We stonden daar met onze bagage, zonder te weten wat te doen.
Een militair ging hulp zoeken. Na lange tijd kwam er een vrachtauto die ons naar de stad bracht. We werden ondergebracht in het gebouw van het vroegere Departement van Justitie. In grote zalen installeerden we ons opnieuw. Tot onze vreugde zagen we onze “slapies” van het vliegveld terug.
Die avond gingen we met onze buurman en zijn vrouw op verkenning. Aan de overkant van het kanaal was een sociëteit voor marine‑officieren. We gingen naar binnen en besloten een glaasje wijn te drinken op onze behouden aankomst.
Na één glas stond ik al op mijn kop — ik was niets meer gewend. Een marineman waarschuwde ons geen tweede glas te nemen: het was bocht, en een kameraad van hem was er laatst na twee glazen bijna aan onderdoor gegaan. We namen zijn advies ter harte.
We zwalkten giechelend over het bruggetje terug naar ons nachtverblijf.
De volgende dag hadden we gelukkig geen last van de wijn. We werden naar Tandjoeng Priok gebracht. Onderweg zagen we in het kanaal een lichaam drijven — waarschijnlijk vermoord. Het was een afschuwelijk afscheid van Indië.
In Priok werden we ingedeeld en kregen dekens. We hadden geluk: moeder en ik kwamen in het middelste ruim van de Kota Agoeng, ruim vier — de plek waar je het minst last had van het slingeren.
De Kota Agoeng was een vrachtschip dat in Amerika tot troepentransportschip was omgebouwd. In tegenstelling tot de Engelse schepen had het geen hangmatten, maar opklapbare bedden van zeildoek op ijzeren frames, vier hoog.
Omdat ons ruim eigenlijk voor vrouwelijke corveeërs was, hadden we iets meer ruimte: de twee onderste bedden mochten opgeklapt blijven. Het derde bed gebruikten we voor onze spullen; op het bovenste sliepen we.
In andere ruimen lagen mensen twee of drie hoog, met hun bagage op het onderste bed.
Het was heet in de ruimen. Later, in de Rode Zee, werd het koud en kregen we een extra deken. De badruimtes waren lange gangen met douches en toiletten naast elkaar — privacy bestond niet. De corveeërs hadden hun eigen voorzieningen met zoet water; wij moesten het met zout water doen.
Na enige tijd ging ik stiekem douchen bij de corveeërs. ’s Avonds deed ik het licht uit en vond de douche bij het schijnsel uit het andere ruim. Als ik de kraan opendraaide, stroomden er lichtgevende planktonpuntjes over me heen — een klein wondertje in het donker.
Ons schip was in Amerika bevoorraad en had uitstekend eten. We aten in ploegen. Je nam een blad, liep langs een balie en schepte op wat je wilde. Maar ik kon het eten niet verdragen. Ik nam kleine beetjes en liet zelfs daarvan nog wat staan. Pas op het eind van de reis liet ik me overhalen naar de dokter te gaan. Hij constateerde een ernstig vitaminegebrek en gaf me vitamines — maar toen waren we al bijna in Nederland.
Op 20 maart vertrokken we uit Priok. Ik voelde me verdrietig toen Java langzaam achter ons verdween. Ik had het gevoel dat ik het land nooit meer zou terugzien.
De reis was prachtig. De zee lag er vaak bij als olie. We voeren door de Straat Soenda, maar ik kon Krakatau niet ontdekken. Daarna ging het rechtstreeks naar de Rode Zee. We zagen potvissen, kwallen en een haai die ons wekenlang volgde.
Vlak voor de Straat Bab el Mandeb kregen we machineschade en lagen stil. Toen we verder konden, was het op halve kracht. Op 31 maart voeren we de smalle doorgang binnen. Aan de Afrikaanse kant zag ik de berg die op een liggende leeuw leek — precies zoals ik ooit had gelezen.
Op 5 april kwamen we aan bij Adabeya, voor Suez. We werden met bootjes naar de wal gebracht en in een goederenwagon geladen. Het was bloedheet. We reden door de woestijn naar Ataka, een groot loodsencomplex.
Binnen hing een spandoek met “welkom”. Een spreker hield een toespraak — ik weet niet meer wat hij zei.
In de enorme hal was een speelplaats voor kinderen, een bandje van Duitse krijgsgevangenen dat dansmuziek speelde, en lange tafels vol lekkers. Aan de andere kant kregen we warme kleding: een groene jurk, een slobberige mantel, wollen kousen, ondergoed, schoenen, een wollen muts, shawl, handschoenen, tandpasta en een tandenborstel.
De vrouwen kregen een canvas tas, de mannen een plunjezak. De kleding was foeilelijk, maar we waren er blij mee — eindelijk iets warms.
Daarna gingen we terug naar het schip.
Op 7 april voeren we door de sluis van Suez. Terwijl we langzaam passeerden, begonnen de kerkklokken te luiden. Ik had dat geluid in jaren niet gehoord en het ontroerde me diep.
Even later riep een Arabier ons in het Nederlands een goede reis toe. Hij sprak waarschijnlijk elke taal van de schepen die hier passeerden.
We mochten boven op de geschutstorens staan en hadden een prachtig uitzicht over het kanaal: woestijn aan de ene kant, bebouwing en oases aan de andere.
Langs de kant zaten Europeanen op fietsen. Ze wachtten tot we langszij kwamen, sprongen dan op en raceten ons vooruit, om even verderop weer te gaan zitten. Wij joelden naar hen.
We passeerden veerponten, kamelen, dromedarissen en een Duits krijgsgevangenenkamp waar mannen vrolijk om ons schip heen zwommen.
’s Avonds kwamen we in Port Saïd aan, waar we drie uur zouden blijven liggen. Aan wal mochten we niet; alleen de bemanning kreeg toestemming om van boord te gaan. Op het dek verschenen ondertussen allerlei Arabische verkopers die probeerden hun waar aan ons te slijten. We waren gewaarschuwd voor oplichterij, dus alle patrijspoorten bleven gesloten en de toegangen naar binnen werden bewaakt. Toch trapten sommige mensen erin.
Een jongen vertelde dat een man hem zenuwachtig had benaderd en hem dringend had meegenomen naar een donker hoekje. Daar liet hij een ring zien met twee “diamantjes”. Hij beweerde dat hij het sieraad gestolen had en het snel kwijt moest. De jongen wilde de ring in het volle licht bekijken, maar de verkoper werd toen nog zenuwachtiger. Dat maakte het verhaal voor hem alleen maar geloofwaardiger, en hij kocht de ring voor een zacht prijsje. Pas later, bij goed licht, ontdekte hij dat hij bedrogen was: de “diamanten” waren gewoon glas.
De volgende dag voeren we verder. We passeerden het standbeeld van Ferdinand de Lesseps, de ontwerper van het Suezkanaal — een beeld dat tijdens de Suez‑crisis in de jaren zeventig helaas is vernietigd. Ook zagen we het bekende warenhuis Simon Arz, dat voor veel Indië‑reizigers een vertrouwd gezicht was.
Het weer bleef prachtig en de reis verliep voorspoedig. Op 13 april, in de buurt van Gibraltar, werd er een gekostumeerd bal georganiseerd. Iedereen kon gekleurd papier en andere materialen ophalen om een kostuum te maken. Het meisje met wie ik in die tijd omging en ik besloten iets te doen met het vele “gappen” aan boord — er werd namelijk ongelooflijk veel gestolen: dekens, bestek, van alles. We sloegen allebei een deken om, beplakt met uit papier geknipte lepels, vorken en messen. Op mijn rug hing een bordje met: “Gestolen goed gedijt niet.”Wat er op haar bordje stond weet ik niet meer.
Later op de avond werden prijzen uitgereikt. Tot onze verrassing wonnen wij de eerste prijs voor het origineelste kostuum: een pocketboekje. Ik vond het alleen jammer dat we net vóór het bal dicht langs de kust van Gibraltar voeren. Ik ben nog snel even naar het bovendek gegaan om er iets van te zien.
Op de Atlantische Oceaan bleef het weer rustig en helder. De kapitein deed ons een plezier door zo dicht mogelijk langs de kust van Portugal te varen. Zo konden we Kaap Sint‑Vincent op 14 april en Kaap Finisterre op 15 april goed zien.
Toen we verder de oceaan op gingen, moesten we sloepenrol oefenen. Dat werd een ware klucht. Bij het alarm moesten we naar het ruim rennen, een reddingsvest pakken en zo snel mogelijk naar onze aangewezen plek op het bovendek gaan. Omdat er niet genoeg sloepen waren, zouden de meeste mensen bij een echte noodsituatie op grote vlotten moeten. Tijdens de oefening liep iedereen echter op zijn gemak naar beneden, zocht rustig een passend vest uit en wandelde naar boven. Corveeërs speelden “zieken” op brancards, maar lieten die onder veel gelach vallen. De kapitein stond witheet toe te kijken en hield uiteindelijk een donderpreek: dit was geen grap, de Noordzee lag vol mijnen. Enkele dagen later moesten we de oefening opnieuw doen — ditmaal zoals het hoorde.
Op 17 april kwamen we bij Het Kanaal en belandden in een dichte, ondoordringbare mist. We moesten de hele dag onze reddingsvesten dragen; zonder vest kwamen we de eetzaal niet in. Het schip voer op halve kracht en de misthoorn klonk voortdurend. Toen de mist nog dichter werd, gingen we stil liggen. In plaats van de misthoorn werd nu een bel geluid — het teken dat een schip stilligt. Omdat niemand was gewaarschuwd, brak er even paniek uit: een bel betekende immers brandalarm. Gelukkig werd snel omgeroepen dat er niets aan de hand was en dat we alleen stil lagen vanwege de mist. De rust keerde terug.
.png?etag=%222dac5-659d18a5%22&sourceContentType=image%2Fpng&ignoreAspectRatio&resize=155%2B160)
.png?etag=%222dac5-659d18a5%22&sourceContentType=image%2Fpng&ignoreAspectRatio&resize=121%2B125)