De oorsprong van een stille kracht

Oma werd rond 1900 geboren in Tjiandjoer, als Rihana Soehairan, dochter van Hanapi en Koeraesin. Over haar jeugd weten we weinig — in die tijd werden “geen formele gebeurtenissen zoals geboorte, huwelijk, overlijden e.d. van inlandse mensen in Indië geregistreerd”. Wat we wel weten, is dat ze opgroeide in een omgeving waar tradities zwaar wogen en waar familiebanden richting gaven aan je toekomst.

Ze trouwde jong, met een man uit Tjiandjoer, Moeskahar. Toen hij overleed, trad een oude gewoonte in werking: de weduwe moest trouwen met een broer van de overledene. Maar oma wilde dat niet. En dus deed ze iets wat voor een jonge vrouw in die tijd ongewoon en moedig was: ze vluchtte. Ze liet haar ouders achter, haar familie, haar hele wereld — en vertrok naar Bandung of Tjimahi, vastbesloten haar eigen leven te kiezen.

Een nieuw begin

In die nieuwe stad werkte oma als naaister. Het was daar, ergens tussen stof, garen en het ritme van de naaimachine, dat ze opa van Esch ontmoette. Hij was KNIL‑militair, zij een jonge vrouw die haar eigen weg had gekozen. Ze kregen een relatie, en in 1924 werd hun eerste kind geboren: tante Marie.

Op 16 maart 1927 trouwden opa en oma in Bandung. Hij was 28, zij 27. Het begin van een groot gezin — en een leven dat hen door vreugde, verlies, oorlog en migratie zou voeren.

Een gezin dat groeide en verloor

De jaren die volgden waren gevuld met geboortes, verhuizingen en verdriet. Oma bracht veel kinderen ter wereld, maar verloor er ook drie — alle drie jongetjes die de naam Jan droegen. In de familie leeft nog altijd het verhaal dat oma alles probeerde om de vloek te doorbreken: meisjeskleren, niet op de grond mogen komen, oorbelletjes in de oren van de jongens.

Zoals een familielid vertelde: “M’n pa had in allebei zijn oren een gaatje… ik herkende het verhaal dat er een vloek was omtrent de Jantjes.”

Het waren jaren waarin oma haar kinderen beschermde met alles wat ze had — geloof, rituelen, liefde, en soms pure overlevingsdrang.

De oorlogsjaren

Toen de oorlog uitbrak, woonde het gezin aan de Groote Postweg 1532 in Tjimahi. Opa werd in april 1942 krijgsgevangen genomen en belandde in kamp Baros 5. Oma bleef achter met zes kinderen, de oudste 18, de jongste 9.

Hoe ze dat heeft gedaan, weten we niet precies. Maar we weten wél dat ze rissolles maakte om te verkopen langs de weg. De kinderen hielpen mee — ieder met zijn eigen herinneringen.

Zoals één van hen zei: “Oom Harry was niet zo’n goede verkoper… wat niet was verkocht, probeerde mijn moeder alsnog te verkopen.”

En er waren de donkere herinneringen die pas veel later werden uitgesproken: “Hij zag mensen opgeknoopt aan een boom bungelen… het was een verschrikkelijke tijd.”

Oma droeg haar gezin door die jaren heen, zonder man, zonder zekerheid, maar met een onverzettelijke kracht.

Na de oorlog: een gezin dat opnieuw moest leren leven

Toen de oorlog eindelijk voorbij was, kwam opa vrij uit kamp Baros 5. Het was 9 mei 1946 toen opa en oma met een deel van het gezin — ome Bert, tante Nel, tante Tilly en ome Harry — naar Nederland gingen voor verlof. Tante Marie en tante Anna bleven in Indië; zij waren inmiddels getrouwd.

Maar wat voor de buitenwereld misschien een tijdelijk afscheid leek, werd voor opa een definitieve scheiding van zijn oude leven. Hij keerde niet meer terug naar Indië. Oma wel — alleen, met de kinderen, opnieuw verantwoordelijk voor alles. Ze bleef tot 1958 in Indonesië wonen, een periode waarin ze haar gezin droeg zonder partner, zonder zekerheid, maar met dezelfde onverzettelijke kracht die haar door de oorlog had geleid. Opa en oma zijn “op papier nooit gescheiden geweest”, maar in werkelijkheid leefden ze al jaren gescheiden werelden.

De reis naar Nederland (1958)

In 1958 vroeg oma een paspoort aan om naar Nederland te reizen. Ze liet haar vertrouwde omgeving achter — de huizen, de geuren, de taal, de herinneringen aan haar kinderen die ze had verloren — en begon aan een nieuwe, onbekende fase van haar leven.

Ze kwam terecht op de Hillevliet in Rotterdam, bij haar kinderen en kleinkinderen. Voor velen van hen was dit de eerste keer dat ze oma echt leerden kennen. En wat ze leerden kennen, was een vrouw die zacht sprak, maar veel voelde; die zorgzaam was, maar ook getekend door alles wat ze had meegemaakt.

Zoals Bert schreef: “Ik herken haar als een lief stil en klein omaatje waar ik graag bij wilde zijn.”

Het leven op Hillevliet

Oma sliep in dezelfde kamer als Bert — niet op een bed, maar op een houten kist die militairen gebruikten om hun spullen te vervoeren. Dat was geen armoede, maar geloof. Oma wilde met haar hoofd richting het oosten liggen, zoals het hoort in haar traditie. Een gewoon bed paste niet in die richting, maar de kist wel.

Ze hield van de kinderen. Ze hield van alle kinderen. Als er visite kwam, als er buurkinderen binnenliepen, als er een baby werd geboren — dan verscheen er een glimlach op haar gezicht die je niet snel vergat.

Toen in 1959 haar kleinzoon Jan werd geboren, voelde dat voor haar als een wonder. Na drie verloren Jantjes in Indië was dit een genezende, helende naam.

Een gestolen tas en een gebroken vertrouwen

Er is een herinnering die vaak wordt verteld, omdat hij zo tekenend is voor oma’s open, eerlijke hart. Ze was op de markt in Rotterdam-Zuid geweest en had twee kippen gekocht. Haar tas werd gestolen. Oma kwam overstuur thuis en zei tegen haar dochter:

“Ik wist niet dat Hollanders stelen.”

Het was geen verwijt — het was verbazing. Een wereldbeeld dat kantelde.

Pijn die niet werd uitgesproken

Soms wilde oma op zondag met de auto langs de Schiekade rijden. Daar woonde opa — niet alleen, maar met een oude schoolvriendin. Dan werd oma boos, echt boos, en noemde ze die vrouw een “hoer”. Pas later begrepen de kinderen waarom. Het was niet alleen jaloezie. Het was verlies. Het was verraad. Het was het besef dat ze de oorlog alleen had gedragen, dat ze haar man had teruggewacht, en dat hij niet meer terugkwam.

Een nieuw thuis in Rotterdam - Zuid

Na de Hillevliet woonde oma bij twee Indische vrouwen in Vreewijk. Daarna kreeg ze een eigen huisje in het Nooddorp Wielewaal in Pendrecht. Een klein huis, een klein tuintje — maar het was háár plek. Kinderen en kleinkinderen kwamen er graag. Er was altijd warmte. Er waren altijd rissolles. Er was altijd oma.

Haar laatste dag

Oma kreeg tijdens het koken een hersenbloeding. Ze werd opgenomen in het Dijkzigt‑ziekenhuis, waar ze op 16 september 1960 overleed.

De familie nam afscheid op de traditionele Mohammedaanse manier. Vrouwen baden voor haar, wasten haar, wikkelden haar in witte lakens. Het gebeurde in de slaapkamer op de Hillevliet — dezelfde plek waar ze had geslapen, had gelachen, had geleefd.

Iedereen kreeg een zilveren dubbeltje met koningin Wilhelmina erop — een klein, tastbaar stukje herinnering.

Oma werd begraven op de Zuiderbegraafplaats, op het Mohammedaanse gedeelte. Daar rust ze nog steeds.